Wstęp
W bogatym i spopularyzowanym już przez liczne prace dorobku naukowym o dziedzictwie literackim powstania styczniowego przyciągają najczęściej uwagę dwa nazwiska: Elizy Orzeszkowej, autorki "Nad Niemnem" i cyklu "Gloria victis", oraz Stefana Żeromskiego.
Wymienieni pisarze stanowią w kręgu omawianej problematyki jak gdyby dwa centralne, choć dalekie, lecz uzupełniające się wzajemnie ogniwa: Orzeszkowa jako bezpośredni świadek i uczestnik wypadków powstańczych, najściślej z nimi nie tylko emocjonalnie, ale i osobiście związana, i Stefan Żeromski, "pogrobowiec powstania". Jego spojrzenie, ogarniające złożony dramat zrywu niepodległościowego, wybiegało już z innej, bo ukształtowanej przez nowsze czasy perspektywy historycznej.
Za jedno z ogniw pośrednich, kojarzących owe dwa znaczeniowo różnej wagi spojrzenia, można przyjąć poświęconą problematyce narodowowyzwoleńczej twórczość Konopnickiej, w której odrębny a bogaty nurt stanowi również tematyka powstańcza. Uwzględniając chronologię, są to najpierw poetyckie ilustracje cyklów Grottgera: "Wojny" i "Lituanii", oraz cykl opowiadań - "Powieści Sawy", który w zamierzeniu pisarki stanowić miał szeroko zakrojony obraz sił społecznych uczestniczących w powstaniu; liczne z kolei wierszyki--"piosenki" ogłoszone w "Śpiewniku historycznym" to "salut" oddany w hołdzie pamięci bohaterów 1863 roku. Materiał to różnorodny, świadczący o stosunkowo wczesnym formowaniu się istotnych dla warsztatu pisarskiego inspiracji twórczych. Wiersz "Z teki Grottgera", ilustrujący cykl Grottgera "Lituanię", został nagrodzony na konkursie "Tygodnika Ilustrowanego" w roku 1886, a więc w czasie krystalizacji szerszych zamierzeń autorskich.
Faktu, że jednym z pierwszych bodźców, kierujących Konopnicką ku tematyce powstańczej, była sztuka Artura Grottgera, nie da się wyjaśnić tylko sugestią tej niezwykłej indywidualności artystycznej.
Wiemy z listów poetki, że kartony Grottgerowskie: "Wojna" i "Pochód na Sybir", towarzyszyły jej stale w warszawskich mieszkaniach i w czasie wędrówek zagranicznych. Uważna z kolei analiza biografii Konopnickiej - oparta również na jej rękopiśmiennych notatkach, mówiących o licznych i stałych kontaktach z przedstawicielami współczesnego malarskiego parnasu i ich warsztatem pracy, zbliża nam portret człowieka o niezwykłej fascynacji sztukami plastycznymi i pozwala stwierdzić, że ten rodzaj doznań stanowił stałe źródło bodźców, nieodzownych od początku dla jej rozległej twórczości. Idąc tym tropem trzeba jednak podkreślić, że zbliżenie do dzieł Grottgera nie mogło w tym wypadku nastąpić poprzez znajomość osobistą, jak z Jackiem Malczewskim czy Matejką. Chociaż artysta był niemal rówieśnikiem poetki (on urodzony w 1837, ona w 1842), data jego śmierci - rok 1867 - przypadła w latach, kiedy Konopnicka, odgrodzona od środowiska literacko-artystycznego własnym
życiem osobisto-rodzinnym, nie przeczuwała nawet swego znacznie później obudzonego powołania pisarskiego.
Konopnicka zetknęła się więc z kompozycjami Grottgera nie okazjonalnie i bez związku z jego osobą. Istotnych przyczyn zainteresowania się jego twórczością należy szukać znacznie głębiej, w otaczającej ją współczesności życia społecznego i warunkujących je specyficznych okolicznościach, które złożyły się na jedyny w swoim rodzaju fenomen zjawiska kultu Grottgera i fascynacji jego duchowym wizerunkiem.
"Gdzie i kiedy zadzierzgnął się między Grottgerem a społecznością - pisał autor monografii o Grottgerze, Antoni Potocki - związek tak nierozerwalny, że miał się stać w tych latach wyrazicielem jej doskonalszym, historiozofem roku sześćdziesiątego trzeciego, jakiego po nim dotąd nie było?" 1
Zrodzone w patriotycznej egzaltacji, z dala od kraju, kartony genialnego rysownika sławiły bohaterski zryw walczącego o wolność pokolenia. Oddalenie zatarło w tych wizjach wszystko, co małe i nieistotne, nie dorosłe do wielkiej roli, ukazując posągowe i dramatyczne rysy dziejącej się historii.
